Dada-daarom heten we dada

We krijgen vaak de vraag waar onze naam eigenlijk vandaan komt. Want buiten Duchamp en zijn ready-mades kennen weinig mensen dada echt als kunststroming. Hoog tijd dus, om dada-historicus te worden en even in de geschiedenis te duiken.

Dada, c’est quoi?

Dadaïsme is een internationale, radicale kunst- en literatuurbeweging die ontstond tijdens de Eerste Wereldoorlog als reactie op de burgerlijke maatschappij en rationele cultuur. Met als doel de gevestigde orde, politiek, en de ‘serieuze’ kunstwereld bespotten. Of ja, dat is wat Google ons vertelt, maar het gaat verder dan dat.

Volgens de dadaïsten zelf heeft dada eigenlijk geen echte betekenis. En dat was de bedoeling. Geen vaste regels, geen duidelijk programma, geen logische uitleg. Het dadaïsme was tegelijk alles en niets. Een beweging die bewust onzin omarmde. En die liefde voor absurditeit trok zich door in kunst, politiek, ethiek en taal.

Dichter Tristan Tzara vatte het samen als: "Het begin van dada was niet het begin van kunst, maar van afkeer." 

__ Ben je ondertussen in de war? Goed, da’s de bedoeling. De beweging zat namelijk vol paradoxen en tegenstrijdigheden. Zie het zo: dada was een radicaal buitenbeentje.

Hoe komt dat buitenbeentje aan zijn naam?

Het woord dada zou afgeleid zijn van de kreet ‘da’ of ‘dia’, een bevel waarmee een paard vroeger naar links werd gestuurd. In de 16e eeuw kwam daar nog een betekenislaag bij: ‘à dada’ betekende letterlijk ‘te paard’. Later, in de 18e eeuw, begon dada steeds vaker te verwijzen naar een hobbelpaard of stokpaardje.

__ Voor de taalknobbels onder ons: vandaar dus de uitdrukking “dat is mijn dada” voor een stokpaardje of een hobby.

Later beweerden verschillende dadaïsten dat de naam volledig willekeurig gekozen was. Volgens Tristan Tzara en Hugo Ball vonden ze het woord gewoon samen in een woordenboek. Maar zoals bij alles binnen dada bestaan er ook daar weer andere verhalen over.

Waarschijnlijk was het de bekende danseres en cabaretière Marietta di Rigardo die het woord populair maakte. Zij trad op in Berlijn en gebruikte het woord ‘dada’ regelmatig in haar shows. Waar ze het vandaan haalde? Heel simpel: van haar toilettafel. Dada was namelijk ook de naam van een populaire cosmeticareeks en shampoo van Bergmann.

__ Lang leve de reclame!

Mouvement Dada maakt zijn entree

Een aantal jaren later, in 1917, wordt de Galerie Dada opgericht als opvolger van het beroemde Cabaret Voltaire. Vanaf dan verspreidt de beweging zich als een lopend vuurtje over West-Europa.

In Berlijn ontstaat een dada-groep die sterk politiek en sociaal geëngageerd is. Kunst wordt er een wapen. De fotomontages van Hannah Höch bijvoorbeeld, drijven openlijk de spot met de genderrollen in de maatschappij.

In Parijs bereikt het dadaïsme zijn meest explosieve en chaotische fase. Al snel verzamelt zich een grote groep dadaïsten bekend om hun provocerende soirées, anarchistische manifesten en absurde performances die het publiek voortdurend uitdagen.

De kunst van antikunst

Ondertussen groeit dada uit tot een volwaardige kunststroming. Maar niet eentje met een vaste stijl of duidelijke regels. Hugo Ball beschreef het in zijn dagboek als: “een rendez-vous van alle stijlvormen van de laatste twintig jaar.”

In de schilderkunst worden klassieke regels bewust losgelaten. Compositie, perspectief en techniek worden opengebroken en onderuitgehaald. Kunstenaars zoals Francis Picabia en Max Ernst werken met vervorming en toeval en maken zo echte Antikunst.

In objecten en beeldhouwwerk gebeurt hetzelfde. Marcel Duchamp introduceert de ready-made: alledaagse objecten die simpelweg tot kunst worden benoemd.

__ Ja, we denken allemaal meteen aan ‘Fountain’, maar heb je ‘In Advance of the Broken Arm’ al gezien?

"An undesired fidelity", CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Ook taal ontsnapt er niet aan. Poëzie en teksten worden losgetrokken van logica en betekenis. Nonsens, klank en toeval nemen het over. Een echt dadaïstisch gedicht, maak je volgens Tristan Tzara zo: knip woorden uit een krantenartikel, schud ze goed door elkaar en plak ze in een nieuwe volgorde.


Dada draait telkens opnieuw rond hetzelfde idee: grenzen overschrijden en regels doorbreken om zo tot ‘nieuwe’ kunst te komen. Door zich radicaal tegen de bestaande kunst te keren, creëerden ze net een van de meest invloedrijke kunstbewegingen ooit.

Maar met gevoel voor traditie

In 2006 was er een overzichtstentoonstelling in het Centre Pompidou in Parijs. Daar ging de conceptuele kunstenaar Pierre Pinoncelli wel héél ver in zijn interpretatie van dada: hij plaste in Fountain van Duchamp en beschadigde daarnaast nog een andere ready-made met een hamer.

__ Ik hoor je denken: typisch dada, toch? Als dat geen antikunst is…

Fout! Echte dadaïsten hadden gevoel voor traditie. Hun ‘nieuwe’ kunst was inderdaad bedoeld om te irriteren en reactie uit te lokken. Maar er is nog steeds een belangrijk verschil tussen antikunst en vernieling. 

Hoe past ATELIER bij dada?

Dada was voor ons een verwijzing naar de kunststroming die geen kunststroming is. Niet omdat wij anti zijn, maar we zijn wel ergens anti-conformistisch. We weten hoe het vak werkt en in elkaar zit. Maar we doen er ons eigen ding mee. Voor klanten die dat ook doen, of ook die ingesteldheid hebben. Een plek creëren om te experimenteren.

__Toen waren we ook met z'n vieren en dus op zoek naar een vierletterwoord.

Het is dezelfde reden waarom we ‘alles met liefde’ als baseline hebben. Ook dat is non-conformistisch in een wereld waarin alles volgens geijkte paden en vaste regels moet lopen. Het is dus een beetje een vertaling van 'creativiteit'.

Waarom staat dan ATELIER? Dat verwijst naar de manier van werken van vroeger, zoals Geert die in zijn jonge jaren op de academie leerde. Daarom zijn we een werkplaats, geen agency. Bovendien begint ‘atelier’ met een a, waardoor we netjes bovenaan in een alfabetische lijst staan.

__ Ja, we beseffen dat daar ironie in zit: anti-conformistisch willen zijn, terwijl je toch speelt binnen de regels van een systeem. Maar het illustreert wel goed hoe wij ook in marketing naar niet-alledaagse oplossingen zoeken die je er doen uitspringen of dat nu in je merk is of in je communicatieplan.

Later hebben we dada ook wat ‘hinein geïnterpreteerd’ als ‘digitaal denken en aanpakken’. Want we willen binnen de bestaande systemen klanten helpen om eruit te springen. Vandaag kan je dat heel letterlijk doortrekken naar AI. 

Als iedereen met dezelfde tools werkt, begint alles op elkaar te lijken. Tenzij je weet hoe je die tools anders laat denken. Dat is vandaag eigenlijk niet anders dan vroeger met templates. Het zit niet in de tool zelf, maar in hoe je ze gebruikt. En net daar proberen wij het verschil te maken.

__DadAIsm, heb je 'm? 😉